четвртак, 21. септембар 2017.

LISTA NAJBOLJIH I NAJGORIH VLADARA RIMSKE IMPERIJE

Već neko vreme iz sopstvenih razloga proučavam istoriju Rimske imperije i hvatam beleške. Nedavno sam na sajtu B92 video zanimljiv članak o rimskim carevima, i video izuzetno pozitivne reakcije čitalaca. Želeli su još takvih priča, verovatno umorni od tabloidnog, senzacionalističkog smeća koje zapljuskuje čak i taj sajt. Razmislio sam o pomenutim reakcijama, sredio svoje beleške i formirao, prema sopstvenoj oceni, konciznu listu 15 najboljih i 15 najgorih rimskih careva, kao i listu još nekih careva koji su zanimljivi iz onog ili ovog razloga. Mislim da će mnogima biti dobro da se podsete najznačajnijih vladara iz veoma dugovečne rimske države i da njihova dela i okolnosti u kojima su živeli uporede sa turbulentnim dešavanjima u sadašnjem svetu. Iako ovo nije hronološki prikaz istorije Imperije, iz kojeg bi se neke stvari bolje videle, iz ovih lista se može videti kakvi su carevi bili najbolji a koji najgori po narod i državu, i može se uočiti da su posle dugotrajnih vremena haosa (poslednjih 100 godina Republike i stravičnih 49 godina Krize trećeg veka), i narod i aristokratija bili željni čvrste ruke jednog čoveka, da su bili spremni da se odreknu dela svojih sloboda zarad vaspostavljanja reda i mira. Ne kažem da podržavam čvrstorukaše - oni mi se uopšte ne dopadaju - ali ukazujem na uznemirujuće paralele i čuvena "ponavljanja istorije".


NAJBOLJI RIMSKI CAREVI

(1) OKTAVIJAN AVGUST
(27pne – 14 ne)
Unuk Julija Cezara, utemeljivač Imperije nakon stogodišnjeg perioda građanskih ratova, nemira, trijumvirata i diktatura. Imao je ovlašćenje konzula i narodnog tribuna, skoncentrisavši svu vlast u svojim rukama. Reorganizovao je Senat. Dobio je titulu princepsa – prvog čoveka države i senata – i taj sistem vladavine sa princepsom na čelu zvao se principat, i podrazumevao je poštovanje za tekovine Republike (vladavina naroda) uz mudar, nenametljiv nadzor šefa države kao stvarnog centra političke moći. Avgust je bio najbolji princeps u svojoj, Avgustovsko-Klaudijevskoj dinastiji (27pne-68ne) a možda i u celoj istoriji Imperije (jedini takmaci: Trajan i Antonin Pije), jer je bio umeren kao čovek i umeo je da vlada u skladu sa značenjem svoje titule. Bio je veliki graditelj, propagator kulture i umetnosti, vodio računa o običnom čoveku. Sa Avgustom, Rim je ušao u doba nezapamćeno dugog mira (Pax Romana) i blagostanja koje je trajalo više od dva veka. Avgusta je na tronu nasledio sposobni, ali nesrećni i mračni Tiberije.

(2) TRAJAN
(98-117)
 
Drugi od čuvene "petorice dobrih vladara" iz Nerva-Antoninske dinastije. Sposoban vladar skromnog porekla, brinuo se za najsiromašnije žitelje Imperije. Obezbedio joj je čvrste granice, podario joj unutrašnji mir i blagostanje kao u doba Avgusta. Nastavio je reforme koje je započeo njegov prethodnik, imperator Nerva, naročito razvoj alimentarnih fondova. U doba Trajana je carstvo dostiglo svoju, možda, najveću površinu (konkurencija su mu bila samo osvajanja Septimija Severa sa početka trećeg veka). Trajan je za naslednika izabrao (tj usvojio) Hadrijana, dosta drugačijeg čoveka od sebe, koji je generalno nastavio stopama učvršćivanja geostrateškog položaja Rima kao bezbednog i prosperitetnog. 

(3) ANTONIN PIJE
(138-161)
Četvrti od petorice dobrih vladara iz Nerva-Antoninske dinastije. Mudri nastavljač Hadrijanovog stila vladavine i majstor civilne uprave koji gotovo da nije napuštao Rim. Probleme u provincijama rešavao je imperijalnim pismima po kojima je postupala sposobna lokalna uprava. U njegovo doba se najbolje živelo i nije bilo ratova, uz tek pokoje nemire. U rimsko pravo je uveo prezumpciju nevinosti, štitio je čak i prava robova ma koliko ona bila rudimentarna. Mnogo je polagao na diplomatiju. Imao je odlične odnose sa susedima, pa čak i sa udaljenim carstvima poput Indijskog. Po Hadrijanovom zahtevu, za naslednika je usvajanjem uzeo Marka Aurelija.

(4) HADRIJAN
(117-138)
Trajanov naslednik, treći od petorice dobrih vladara iz Nerva-Antoninske dinastije. Ratnik-realista koji je prezirao ratove i hegemonijalno ponašanje Rima. Dodatno je utvrdio granice, pa i po cenu da se odrekne neke ranije osvojene teritorije. Sagradio Hadrijanov zid u Britaniji. Obišao sve provincije u želji da ih upozna i podigao njihov značaj, uz naročito poštovanje za Grčku i Atinu. Bio je pisac i pravni reformator. Izuzetno je podržavao kulturu i umetnost. Njegov grčki ljubavnik Antinoj postao je, posle tragične smrti, predmet velikog kulta koji je propagirao car. Hadrijanov naslednik je usvajanjem postao Antonin Pije.

(5) MARKO AURELIJE
(161-180)
Naslednik Antonina Pijea, poslednji od petorice dobrih vladara iz Nerva-Antoninske dinastije. Imperator-filozof. Pravnik teoretičar i praktičar. Bio je prvi rimski car koji je imao savladara (Lucije Ver, umro 169). Trudio se da bude čovek u okolnostima velikih nesreća, a za vreme njegove vladavine imalo ih je i carstvo (ratovi, epidemije) i on lično (izgubio je devetoro od 14 dece iz braka sa svojom jedinom ženom). Tvorac je knjige Samome sebi, jednog od najslavnijih filozofskih dela svih vremena. Otac je Komoda, jednog od najgorih rimskih imperatora svih vremena. Poraz je tim veći što je Komoda lično obučavao za naslednika i uzeo ga za savladara posle smrti Lucija Vera, čime je prekinuo mudru tradiciju svojih dinastičkih prethodnika da naslednika bira usvajanjem.

(6) VESPAZIJAN
(69-79)
 
Začetnik Flavijanske dinastije. Veliki graditelj, koji je obnovio ono što je srušeno u građanskom ratu tzv "Godine četiri cara" (68-69) posle samoubistva zloglasnog imperatora Nerona. Uspostavio je red, napunio praznu državnu kasu, zaposlio siromahe i pomagao im. Bio je antički PR majstor i veličao je svoje uspehe. Voleo je da se o njemu lepo piše, nagrađivao je pisce, istoričare i oratore velikim svotama novca.  Uveo je taksu na uriniranje u javnim toaletima. Nasledili su ga prvo stariji sin vojskovođa Tit, a posle Titove smrti mlađi sin, kontroverzni apsolutista Domicijan.

(7) KLAUDIJE
(41-54)
Kaligulin naslednik, mucavi, ćopavi i nagluvi imperator, koji je pokazao izvanredne vladarske talente. Oslanjao se na civilnu upravu. Bio je uspešan istoričar, naučnik i pravnik. Voleo je da predsedava suđenjima. Zabranio je proskripcije i potkazivanja . Čuven je i po tome što nije imao sreće sa ženama, koje su ga motale oko prsta: Mesalina ga je otvoreno varala. Agripina je vladala iza njegovih leđa, i navodno ga otrovala. Verovatnije je da je ipak umro prirodnom smrću. Po njegovom životu snimljena je slavna TV serija Ja, Klaudije.

(8) DIOKLECIJAN
(284-305)
Potpuno je reformisao skoro propalo carstvo i zaveo red, okončavši Krizu trećeg veka (235-284). Principat, koji je odavno postao mrtvo slovo na papiru, zamenio je dominatom tj apsolutnom vlašću cara sa božanskim moćima. Uveo je tetrarhiju (podelio carstvo na četiri administrativne celine i uz sebe uveo tri savladara) i obezbedio državi vekove daljeg postojanja. Pokušao da obuzda divljanje cena administrativnim merama. Sam se povukao sa prestola, i postao jedini rimski car ikada koji je tako postupio. Jedina krupna mrlja u karijeri bilo mu je to što je bio najveći progonitelj hrišćana u istoriji Rima – i to na nagovor Galerija, jednog od svojih savladara.

(9) KONSTANTIN VELIKI
(306-337)
Rodom iz Niša u Srbiji. Sin Konstancija Hlora, jednog od Dioklecijanovih tetrarhijskih savladara. Sposoban ratnik. Obrazovan i verski tolerantan car. Okončao je progone hrišćana, doneo Milanski edikt i proglasio hrišćanstvo jednom od državnih religija. Mnogi ga smatraju prvim hrišćanskim carem Rima. Na Bosforu je izgradio grad Novi Rim, tj Konstantinopolj, buduću prestonicu Istočnog carstva koje je trajalo sve do 1453. godine. Potpuno je odvojio vojsku od civilstva. Pobedivši savladare u dugotrajnom građanskom ratu, ukinuo je Dioklecijanovu tetrarhiju i sam zavladao Imperijom. Vezao je kolone za zemlju. Bio je poslednji stvarno veliki vladar Rimske imperije.

(10) JUSTINIJAN*
(527-565)
Istočnorimski car, koji je još nazivan Poslednjim Rimljaninom. Sredinom šestog veka nakratko je osvojio mnoga područja nekadašnjeg Zapadnog carstva, uključujući Rim. Taj njegov pokušaj restauracije moći i slave stare Imperije i kodifikacija celokupnog rimskog prava (Corpus Iuris Civilis) dovoljan su razlog da bude uvršćen među najznačajnije vladare Rimskog carstva – bilo Zapadnog bilo Istočnog. U istoriji je dugo bio ocrnjen jer je o njemu i njegovoj vezi sa caricom Teodorom pisao pristrasni istoričar, njegov savremenik Prokopije. Uspeo je da preživi obolevanje od kuge, koja je harala carstvom.

(11) NERVA
(96-98)
Kratkotrajan ali mudar vladar, kojeg je izabrao Senat posle ubistva cara Domicijana kojim je prekinuta Flavijanska dinastija. Začetnik slavne Nerva-Antoninske dinastije i bio je prvi od "petorice dobrih careva". Obnovio je dobre odnose cara sa Senatom posle Domicijanovog apsolutizma. Ukinuo Domicijanovu cenzuru.  Započeo krupne agrarne reforme i stvorio alimentarne fondove. Mudro usvojio vojskovođu Marka Ulpija Trajana kao naslednika. Umro od starosti.

(12) TIT
(79-81)
Stariji Vespazijanov sin-vojskovođa, drugi od trojice careva iz Flavijanske dinastije. Kratkotrajan ali u narodu i Senatu omiljen vladar. Spasilac postradalih u erupciji Vezuva koja je 79. godine uništila tri grada na području Napulja. Dovršio je Koloseum, čiju je gradnju započeo njegov otac. Razboleo se i umro.

(13) SEPTIMIJE SEVER
(193-211)
Poslednji veliki car iz doba principata, začetnik Severanske dinastije. Strog i sposoban vladar, ljubitelj prava, veliki osvajač.  U njegovo doba principat je sveden na mrtvo slovo na papiru. Septimije se u svemu oslanjao na vojsku, i dao joj krupne povlastice umesto da je zauzda nakon ubistva cara Pertinaksa i aukcijske prodaje carske funkcije Didiju Julijanu (jedan od najvećih skandala u istoriji Rima). Ovakva Septimijeva bolećivost, kao i značajno obezvređivanje novca da se pokriju ogromni troškovi povećanja brojnosti vojske i povećanja njihovih plata, postavilo je osnove za kasniju Krizu trećeg veka.

(14) AURELIJAN
(270-275)
Spasilac Rima u doba Krize trećeg veka i jedini stvarno dobar vladar iz ove epohe (235-284). Potukao secesioniste u Galiji i Palmiri i obnovio Imperiju u njenoj staroj veličini. Borio se protiv uzroka i posledica krize. Pokušao da obuzda hiperinflaciju. Pokušao da obuzda samovolju vojske. Njegovim ubistvom sprečeno je okončanje haotičnog doba vladavine vojničkih careva koje je potrajalo do Dioklecijanovog dolaska na vlast 284. godine.

(15) VALENTINIJAN I
(364-375)
Poput Dioklecijana, shvatio je da mu je potreban savladar, i prvi je koji je podelio carstvo na zapadni i istočni deo. Sebi je uzeo zapadnu polovinu carstva, bratu Valensu dao je istočnu. Bio je hrišćanin ali verski tolerantan, sve dok se vera nije upražnjavala magijom i veštičarenjem. Bio je naklonjen siromasima, protivio se bogaćenju sveštenstva i prezirao aristokratiju. Pod njim je Imperija videla poslednje dane reda, mira i nekakvog blagostanja. Bio je sklon strašnim izlivima besa. Pukao mu je kapilar u glavi dok je vikao na jednu varvarsku delegaciju, od čega je i umro. Bio je začetnik Valentinijanske dinastije i jedini njen značajan pripadnik.

JOŠ NEKI CAREVI VREDNI POMENA

(1) PERTINAKS
(193)
Car koji je došao na presto posle Komodovog ubistva. Hteo je da vlada umereno, po ugledu na pet slavnih careva Nerva-Antoninske dinastije (Nerva, Trajan, Hadrijan, Antonin Pije, Marko Aurelije), ali ga je ubila vojska posle samo nekoliko meseci, što je izazvalo krupan poremećaj u odnosima moći unutar Imperije. To je bio zametak vojnog samovlašća koje će kasnije dovesti do Krize trećeg veka.

(2) ALEKSANDAR SEVER
(222-235)
Mlad i pristojan vladar, poslednji iz Severanske dinastije. Oslanjao se na savete svoje majke, koja mu je bila regentkinja dok je on bio maloletan. Bio je voljen u narodu, i dao je sve od sebe da popravi štetu koju je napravio njegov sumanuti prethodnik, car Elagabal. Isprva je ratovao, a posle je ratove izbegavao, pa je došao u sukob sa vojskom, koja ga je i ubila, na vlast dovela tiranina Maksimina Tračanina i time započela zloglasnu Krizu trećeg veka.

(3) MAJORIJAN
(457-461)
 Poslednji zapadnorimski car koji je funkcionisao kao vladar, tj nije bio lutkica svojih varvarskih generala. Za četiri godine na tronu povratio je gotovo celu Hispaniju (Španiju), gotovo celu Galiju i najveći deo Balkana. Dok se spremao da povrati sever Afrike, protivnici i izdajnici su mu spalili flotu. Glave mu je došla zavera aristokrata-protivnika njegovih reformi, a ubio ga je njegov glavni general Ricimer, koji je potom postavio i smakao trojicu nevažnih, kratkoročnih careva. Posle Majorijanove smrti, Zapadno rimsko carstvo je zapalo u samrtni ropac i tiho umrlo 476. godine, praktično se utopivši u Vizigotsku državu.

(4) FILIP ARAPIN
(244-249)
 
Vojnički car iz doba Krize trećeg veka. Verski tolerantan car prema hrišćanima, toliko da ga neki istoričari smatraju prvim hrišćaninom na rimskom tronu. Ubijen.

 (5) JULIJAN OTPADNIK
(360-363)
Poslednji car iz konstantinijanske dinastije. Pokušao da poništi Konstantinovu versku reformu, poništi novostečene privilegije hrišćanstva i vaspostavi vladavinu paganštine. Ubijen strelom u bici sa Persijancima jer nije stavio oklop.

(6) VALENS
(364-378)
 Istočnorimski savladar Valentinijana I, njegovog brata koji je vladao zapadnom polovinom carstva. Značajan zato što je pustio Gote, izbegle pod najezdom Huna, da se sklone na područje današnje Bugarske.  Pokušavši potom da uguši njihovu pobunu zbog rimskog šikaniranja, Valens je poginuo u Bici kod Hadrijanopolja (378) u kojoj je rimska vojska pretrpela gubutak od kojeg se nikada nije oporavila.

NAJGORI RIMSKI CAREVI

(1) KALIGULA
(37-41)
Treći car iz Julijevsko-Klaudijevske dinastije. Došao na vlast posle omraženog Tiberija, i u prvih osam meseci je delovao kao pristojan car. Ispostavilo se da je mnogo, mnogo gori od Tiberija - bio je incestuozni sadista, rasipnik, tiranin i verovatno mentalni bolesnik. Proganjao je senatore, podsticao potkazivanje, terao robove da potkazuju gospodare. Spavao je i privatno i javno sa svoje tri sestre, među kojima je bila Neronova majka Agripina. Hteo je da bude poštovan kao božanstvo. Navodno je hteo svoga konja da proglasi za senatora, što je bio odraz njegovog prezira prema Senatu. Ubijen je u zaveri. Nasledio ga je Klaudije.

(2) NERON
(54-68)
Peti i poslednji car iz Julijevsko-Klaudijevske dinastije. Razmaženi, raspusni umetnik, koji je zanemarivao vladarske dužnosti i koji je svojim načinom života nervirao aristokratiju. Vrlo iskvaren i surov čovek, koji je ubio svoju majku Agripinu, svoga učitelja Seneku, svoju ženu Oktaviju a onda i ljubavnicu Popeju sa kojom je čekao dete. Ubijao je aristokrate i činovnike bez suđenja. Vratio je proskripcije, koje je ukinuo Klaudije. Postao je ozloglašen kao navodni izazivač velikog požara u Rimu 64. godine. Krivicu za požar bacio je na hrišćane i proganjao ih. Senat ga je praktično osudio na smrt, pa je izvršio samoubistvo, okončao dinastiju, posle čega je usledila zloglasna "Godina četiri cara" (68-69).

(3) KOMOD
(177/180-192)
Sin Marka Aurelija, njegov savladar od 177. godine, poslednji car iz Nerva-Antoninske dinastije, crna ovca posle slavnog doba "pet dobrih careva". Bio je sve suprotno od svoga oca. Prezirao je filozofe, veličao fizičku snagu, divio se Herkulu, nastupao kao gladijator u areni, gde je sadistički ubijao životinje ali i ljude u nameštenim borbama. U svojoj grandomaniji, izigravajući novog osnivača Rima, promenio je imena Rima, Senata, rimskih legija, svih dana i meseci u godini. Naredio je ubistvo rođene sestre Lusile, zato što je digla bunu protiv njega. Ubio ga je u zaveri njegov rvački sparing-partner Narcis, poslednjeg dana 192. godine, kada je planirao da objavi dolazak nove godine - u areni, kao gladijator. Posle njegove smrti usledila je "Godina petorice careva" (193).

(4) KARAKALA 
(198/211-217)
Sadistički sin Septimija Severa, koji je na majčine oči ubio svog brata-savladara Getu jer ga nije podnosio. Putovao je sa vojskom, ali ne da bi upoznavao provincije kao Hadrijan, već da bi uterivao strah u kosti. Opljačkao je Aleksandriju (215. g) i masakrirao hiljade njenih žitelja jer je čuo da mu se podsmevaju zbog bratovljevog ubistva. 
Vojnicima je dao veće povlastice nego njegov otac. Doneo je edikt o davanju državljanstva svim stanovnicima Imperije, ali samo da bi proširio poresku bazu i povećao poreske prilive. Izgradio je lepa javna kupatila u Rimu, i to je jedina pozitivna stvar po kojoj se on pamti. Ubijen je u vojnom pohodu, dok je pišao u grmlju, a glave mu je došao neki nezadovoljni vojnik.

(5) HONORIJE
(393/395-423)
Nesposobni, razmaženi, bahati, povodljivi sin cara Teodosija I koji je utro put propasti Zapadnog rimskog carstva naredivši ubistvo sopstvenog, velikog poluvarvarskog vojskovođe Stilihona, što je Italiju ostavilo bez ionako oslabljene odbrane, pa su Rim osvojile i opljačkale trupe vizigotskog kralja Alariha (410) posle dvogodišnje opsade, strašne gladi i kanibalizma među stanovništvom. Honorije je vladao trideset godina i sa svojim udvoricama – zaverenicima protiv izuzetno sposobnog Stilihona – gotovo je upropastio državu, a Alarihov gnev je navukao naređenjem da se pobiju žene i deca rimskih varvarskih saveznika-federata. Zapadno carstvo je u doba Honorija prvo ostalo bez Britanije (posledica velikog varvarskog prelaska Rajne 406 g i desetkovane vojske), a onda i bez dobrih delova Hispanije i Galije. Honorije je bio omrznut u gladnom i osiromašenom narodu, a rimska aristokratija se nije osvrtala preterano za tragediju običnog čoveka. 

(6) VALENTINIJAN III
(424-455)
Još jedan vanredno nesposobni, razmaženi zapadnorimski vladar iz Teodosijanske dinastije. Najbolji deo njegove vladavine bio je onaj dok je umesto njega, dok je bio maloletan, vladala njegova majka Gala Plasidija, ćerka cara Teodosija I, čije su igre moći sa tri moćna rimska generala dovele do toga da Vandali na čelu sa Genzerikom osvoje severnu Afriku, žitnicu carstva. Kada je preuzeo tron, Valentinijan III je ponovio Honorijevu istorijsku grešku: ubio je sopstvenog vojskovođu i zaštitnika, legendarnog Flavija Ecija (i to sopstvenom rukom!), što ga je ubrzo koštalo života u prvoj dvorskoj zaveri, a Rim je koštalo nove varvarske najezde, osvajanja i pljačke (455). I ta nova pljačka, koju su izveli Genzerikovi Vandali iz Afrike, bila je daleko gora i dugotrajnija od one Alarihove iz 410. godine. Valentinijan III je nažalost, vladao trideset godina kao i Honorije, dodatno uništivši državu, čiju su teritoriju dobrano raskomadali varvari i uzurpatori. Za to vreme je rimskom papi dao krupna ovlašćenja.

(7) ELAGABAL
(218-222)
Antički transseksualac. Maloletan, raspustan, bizaran car iz Severanske dinastije. Rimljanima je pokušao da nametne sirijskog boga sunca kao vrhovno božanstvo. Radio je šta je hteo: oženio se jednom vestalkom (što nije bilo moguće, jer vestalke su morale biti u celibatu) a potom hteo da postane muž jednom gladijatoru. Hteo je da promeni pol i postane žensko. Ubijao je neistomišljenike. Navodno je od carske palate napravio kupleraj. Ubijen je i obezglavljen zajedno sa majkom, koja je suštinski vladala umesto njega. Na tron je doveden maloletni Aleksandar Sever.

(8) TIBERIJE
(14-37)
Mračni, depresivni, povučeni i nesrećni car, naslednik Oktavijana Avgusta. Bio je vrlo sposoban vladar koji nije želeo da vlada. Posle niza ličnih tragedija i optužbi da je skrivio smrt vojskovođe Germanika, jedno vreme se povukao na ostrvo Kapri i faktički prepustio vlast prefektu Sejanu. U poslednjim godinama vladavine se od umerenjaka pretvorio u paranoičnog zlotvora, pošto je saznao da mu Sejan, njegov najpoverljiviji čovek, radi o glavi. Iako omrznut zbog proskripcija i ubistava nepravedno optuženih, ostavio je punu državnu kasu i izbegao da ga Senat posthumno osudi na zaborav i brisanje iz spiska vladara (kao što se to desilo Neronu, Domicijanu, Komodu, Elegabali i još nekim zloglasnim carevima). Nasledio ga je Kaligula, koji ga je daleko nadmašio u nedelima.

(9) DOMICIJAN
(81-96)
Mlađi Vespazijanov sin. Kontroverzni vladar, oko kojeg istoričari lome koplja. Bio je prosvećeni apsolutista. Hteo je da vrati zlatno doba Avgusta i smatrao da se to može samo čvrstom rukom u svim oblastima. Sa jedne strane je ograničio slobodu govora i ograničio prava Senata a sa druge strane je gotovo iskorenio korupciju. Organizovao je raskošne predstave a potom od aristokratije nasilno pozajmljivao pare da pokrije troškove. Narod ga je uglavnom voleo. Ubijen je u zaveri senatora i aristokrata, i time je okončana vladavina Flavijanske dinastije. Senat je potom na vlast doneo starijeg činovnika Nervu, kojim je započela era "petorice dobrih careva" i Nervo-Antoninske dinastije.

(10) TEODOSIJE I
(379-395)
Poslednji zajednički vladar Zapadnog i Istočnog carstva. Neki ga nazivaju Velikim, verovatno zbog zasluga za hrišćanstvo. Bio je prvi hrišćanski fundamentalista na rimskom tronu, h
rišćanstvo je proglasio jedinom državnom religijom, i tolerisao je uništavanje paganskih hramova, što se dešavalo širom Imperije. Posle Gotskog rata i strašnog Valensovog poraza u Bici kod Hadrijanopolja (378), varvarima je dopustio da se nasele na teritoriji Imperije, i dao im je pravo na autonomne vojne jedinice u sklopu rimske vojske, što se negativno odrazilo na njenu disciplinu i lojalnost. Surovo je kaznio Solunjane, učesnike bune protiv gotskog garnizona u tom gradu. Zbog masakra u Solunu 390. godine (7000 mrtvih) imao je krupnih problema sa hrišćanskim sveštenstvom. Vodio je dva skupa građanska rata, uglavnom iz teoloških razloga (hrišćanstvo protiv paganštine). Kada je umro, ostavivši zapadni deo carstva sinu Honoriju (13 godina) a zapadni deo carstva sinu Arkadiju (19 godina), podela je postala stalna i dve polovine Imperije su nadalje funkcionisale skoro kao zasebne države.

(11) MAKSIMIN TRAČANIN
(235-238)
Tiranin s kojim je počela era vojničkih careva i Kriza trećeg veka. Pokušavao je da guši velike bune protiv svoje vlasti. Okrenuo je protiv sebe Senat. Na kraju su ga ubili sopstveni vojnici.

(12) TRAJAN DECIJE
(249-251)
Vojnički car iz doba Krize trećeg veka. Prvi rimski vladar koji se rodio na tlu današnje Srbije. Postao je, međutim, ozloglašen zbog progona hrišćana. Ubijen u ratu sa Gotima.

(13) KARIN
(283-285)
Poslednji car iz doba Krize trećeg veka. Savremenici su ga ubrajali među najgore rimske careva ikada, što je možda i proizvod propagande cara Dioklecijana koji ga je svrgnuo. Pripisivane su mu brojne seksualne avanture sa suprugama senatora. Sigurno je samo da je bio izuzetno veliki rasipnik. Prema jednoj priči ubio ga je jedan vojnik u bici sa Dioklecijanovim trupama. Prema drugoj, manje verovatnoj ali zabavnijoj priči, Dioklecijan mu je poštedeo život samo da bi ga potom ubio jedan senator s čijom je ženom Karin spavao.

(14) DIDIJE JULIJAN
(193)
Korumpirani senator koji je dozvolio sebi da kupi funkciju rimskog cara na aukciji koju je organizovala Pretorijanska garda nakon ubistva cara Pertinaksa. Vladao je izuzetno kratko i nije imao nikakvu moć, jer je Senat ubrzo shvatio kako je on došao na vlast. Potom je ubijen.

(15) GALIJEN
(253-268)
Jedinstven po tome što je tokom Krize trećeg veka uspeo da vlada čak 15 godina (prosek vladavine 22 cara iz tog perioda bio je dve i po godine), a za to vreme je uspeo da izgubi dve ogromne provincije, Galiju i Palmiru, koje su se otcepile od Rimskog carstva. Tokom njegove vladavine, haos u zemlji bio je na vrhuncu. Pozitivno delo: doneo je prvi edikt o verskoj toleranciji prema hrišćanima.

2 коментара:

  1. DODATAK: Da bi se stekla predstava o haosu koji je zahvatio Rimsku imperiju sredinom trećeg veka i doveo do promene njenog ustrojstva (prelazak sa meke autokratije principata, na otvoreni apsolutizam dominata), mora se reći pokoja reč o Krizi trećeg veka.

    Kriza trećeg veka, koja je pojela iznutra nekada moćno Rimsko carstvo, trajala je od ubistva Aleksandra Severa (235g) do dolaska Dioklecijana na vlast (284g), dakle 49 godina. Za to vreme, Rimski mir (Pax Romana) je potpuno umro. Krizu je izazvalo nekoliko faktora: (1) pogrešna reforma vojske (Septimije Sever), koja je sa jedne strane uvećala i osnažila vojsku a sa druge strane ju je provincijalizovala, stvorivši od nje nekoliko država u državi, (2) sve lošije ekonomsko stanje u imperiji, (3) finansijska kriza, nastala uglavnom usled “kvarenja novca” (Septimije Sever i Karakala). Raspojasana, previše moćna vojska sama je birala careve, dolazeći u sukob sa Senatom koji je takođe birao careve, pa je dolazilo do konkurencije, ubistava i ratova. Za pet decenija Krize trećeg veka, biti car bilo je kletva koja se uvek završavala nekakvom gadnom smrću – u proseku nijedan car nije vladao više od 2 godine (u 49 godina smenila su se 22 cara, ne računajući uzurpatore), mnogi nisu poživeli više od par meseci na prestolu, a gotovo svi su ubijeni u zaverama i svakojakim ratovima, uz sledeće izuzetke: dvojica su umrla od kuge, jedan je umro u zatočeništvu, jedan se ubio i jednog je ubio grom. Nijedan od tih careva nije naročito značajan za istoriju, osim Aurelijana zvanog „Obnovitelj sveta“ (270-275) koji se žestoko uhvatio u koštac sa uzrocima višedecenijskog haosa. Rimsko carstvo je tokom krize nazadovalo u svakom pogledu i utonulo je u anarhiju: robovi su dizali ustanke, a koloni, opterećeni ogromnim porezima, napuštali su zemlju i odmetali se, od čega su stradali i poljoprivreda i bezbednost saobraćaja; postalo je rizično putovati zbog odmetnika i razbojnika, što je ugrožavalo trgovinu; carstvo su zahvatile hiperinflacija i nestašice; infrastruktura je postala zapuštena a nova se nije gradila; gradovi po unutrašnjosti su propadali i generalno je došlo do depopulacije. Uz svu vojsku, bezbednost nikada nije bila gora: na ulicama su izbijale masovne tuče, zločini su ostajali nekažnjeni. Carstvo je povrh svega zahvatila kuga (koja je 15 godina harala zemljom), kao i serija zemljotresa, a zemlju su napadali varvari. U poslednjih petnaestak godina krize, a za vreme cara Galijena (koji je najduže vladao od svih vojničkih careva – čak 15 godina) dve provincije (Galija I Palmira) su dobile sopstvene vladare i odvojile se od carstva, pa su carevi morali da vode ratove protiv secesionista. Građanski ratovi su se samo nizali; skoro da su bili permanentno stanje. Usled bede i tlačenja, sve siromašnije stanovništvo je počelo masovno da se okreće hrišćanstvu – uprkos progonima kakve je organizovao car Trajan Decije i kasnije, u vreme dominata, car Dioklecijan.

    ОдговориИзбриши
  2. neobičan, hvale vredan rad i interesovanje. sažeta, korisna informacija za one koji malo znaju o ovov istorijskom periodu. pametni ljudi nikad ne miriju. hvala Jovane.

    ОдговориИзбриши